***

Літаратурныя серады ў кнігарні  “ЛогвінаЎ”

Час: 10 лістапада.  19.00

Месца: Кнігарня ЛогвінаЎ.  Прашпект Незалежнасці, 37а

Прэзентацыя кнігі Наталкі Харытанюк, калекцыя Галерэя Б.

“Трынаццаць гісторый пра мёртвага ката”.

Літаратурныя серады ў кнігарні  “ЛогвінаЎ”

Час: 20 кастрычніка.  19.00

Месца: Кнігарня ЛогвінаЎ.  Прашпект Незалежнасці, 37а

Макс Шчур і беларуская паэзія апошняга дзесяцігоддзя.

Адкрытая дыскусія паэтаў і крытыкаў з нагоды выхаду кнігі Макса Шчура “Амальгама”.

***

Мастацтва выходзіць за межы, забываць і забывацца, ставіцца з пагардай да пачуцця меры.



PS. В.Г. -- з днём нараджэння :)

***

Хвілінка:

З аднаго боку, раман пра адну менскую кавярню, насычаны падрабязнасьцямі эпохі.  Пра трох герояў, якія патрапляюць у яе напачатку васьмідзесятых. І далей ня могуць адтуль выбрацца, пражываючы сваё жыцьцё там, навонкі, але вяртаючыся сюды зноў і зноў.

З іншага – алхімічная гісторыя пра mysterium coniunctionis, магічны тэатар душы, персанажы якога прыбраныя ў вопратку часу.

***

Найлепш чытаць гэтую кнігу з келіхам сухога чырвонага, але каньяк таксама падыйдзе, сказаў Шосты патрыярх крытыку Р.

Найперш супакой свой розум.

Потым адкрый сваё сэрца.

І толькі потым шукай штосьці ў гэтых радках.

Серада. 19 траўня. Разанаў у Вільні: ганаровы доктар ЕГУ.

Заля ЕГУ на Валакупе запоўнена на чвэрць, журналістаў практычна няма. Студэнты на абаронах.

І ўсё ж цяплыня й утульнасьць. Можа якраз таму й утульна, што сабраліся толькі тыя, каму важна.

Усе выступоўцы невыпадковыя. Я чытаю невялікі эсэй Разанаў і алхімія.

Поўны тэкст у Новым часе, тут толькі фрагмэнты:

Гаворачы пра Алеся Разанава, адчуваеш, што вымушаны выходзіць па-за межы творчай асобы, суб’ектыўнасьці, ці нават генія. Што гаворка насамрэч і не пра літаратуру, альбо не толькі пра літаратуру.

Што здарылася тады ў культурнай прасторы?

Чаму ў васьмідзесятыя ён стаў пунктам выйсьця традыцыі, момантам перамянення?

Усё, што тады вырозьнівалася, не супадала з дазволенай паверхняй культуры, атрымоўвала гэты накірунак – да Разанава.

Ён не рабіў нічога асаблівага. Проста пісаў вершы.

Але штосьці адбылося ў самой традыцыі. Штосьці зьмянілася.

Напружанае чаканьне. Глыбіні, істотнасьці. Жаданьне разьвітацца з плыткімі, халоднымі формамі. Як быццам сама эпоха прагнула, патрабавала сваёй антытэзы.

Разанаў  стаў тады, у васьмідзесятыя, недазволенай глыбінёй культуры. Амаль забаронены, іншы, і ў той жа час патаемна чаканы. 

І ўсё ж нам важна не чыстая адрознасьць, ня тое, з чым геній не супадае. Нам важна з чым ён прыходзіць і чаму застаецца верны.

Можна было б сказаць, што ён проста ідзе далей – за астатніх.

Не супадае з часам, з эпохамі – праходзіць іх наскрозь.

І ўсё ж такі –  з чым ён прыйшоў тады – у традыцыю?

Разанаў – вялікі алхімік сэнсу. Майстра – у старым, сярэднявечным, цэхавым значэньні.

Яго паэтычная эмоцыя тонкая і няўлоўная.

Можна назваць яго паэзію метафізічнай. Але гэта асаблівая метафізіка.

Там амаль няма знакаў культуры, вялікіх і важных імёнаў, якія так соладка прамаўляюцца. Як пароль для тых, хто ведае.

Там жывуць самыя простыя рэчы. Зямля, вада, вагонь, паветра. Гліна, камень, жалеза. Дрэвы і птушкі, сьнег і шэрань, дарога і дом. Словы.

Там нават няма асобы паэта, гэтага сымулякра, які пасьля Бадлера стаўся агульным мейсцам – і амаль абавязковым атрыбутам паэтычнага наканаваньня.

Там шмат чаго няма.

Але, чытаючы Разанава, адчуваеш, што дух – у сябе дома на гэтых старонках.

Так, крыху старамодна, але: не душа, не культура, –  дух жыве у ягоных кнігах, блукае разам зь ім  па гановерскіх і менскіх вулках, дух адбіваецца ў розных люстэрках. Шукае, вучыцца апазнаваць сябе ў дрэвах і птушках, у старых вясковых бабульках, у жывых і ў мёртвых.

Слова, напоўненае духам, пра якое пісаў Міцкевіч. Той вагонь, які запальваецца заўсёды раптам і далей перадаецца ад сэрца да сэрца.

І гэта творыць традыцыю .

***

 Разь-межаваньне з той прасторай, дзе словы не адгукаюцца, дзе яны перастаюць раскрывацца.

Выстройваньне межаў тона.

***

Пасьля таго, як Баярын сыйшоў з паэзіі, мала што засталося для мяне блізкім з таго пакаленьня.

Пакаленьня фантастычна разнастайнага – і значна больш разарванага,  чым іх папярэднікі, больш радыкальнага і ў сваёй нязгодзе, і ў сваім канфармізьме .

Гісторыя таго часу – шалёных дзевяностых – яшчэ не напісаная. Захацелася напісаць – ампутаваных дзевяностых – бо далей прыйшлі дзьвюхтысячныя, зь іх прамоцыямі і піярамі, з культам паверхні і грамадзтвам, якое абуржуазілася літаральна за дзесяцігодзьдзе.

У дзьвюхтысячных бунт захлынуўся, частка нармалізавалася і прыняла форму пасьпяховых літаратараў. Кінутыя на амбразуру новай нармальнасьці, яны цяпер баяцца падыходзіць да скраю, – як жыцьця, так і мастацтва, і, як на мяне, дык занадта чакаюць ад слухача воплескаў, а ад культуры – гарантаванага мейсца.

Зрэшты, пакуль яшчэ рана ставіць дыягназы.

Для мяне лёгіка таго пакаленьня доўгі час была бінарнай: два полюсы, дзьве асобы, паміж якімі і разыгрываецца спэктакль эпохі.

Баярын – гостры і непрытульны, які даводзіць бунт да апошніх наступстваў, паэзію да гермэтычнага і няўцямнага гэсту, вядзе яе да скраю, туды, дзе яна  перамяняецца ў штосьці іншае.

Большае ці меншае за паэзію – не так істотна.

І Хадановіч – паэт надзвычайнай утульнасьці, паэт арганічны, які услухоўваецца ў музыку жыцьця, тчэ паэтычны ўзор з блізкага і знаёмага, з таго што пад рукой.

Цяпер дадаўся трэці полюс: Макс Шчур.

Макс Шчур – паэт тонкі і геамэтрычны. Хочацца нават сказаць пра паэтычнае піфагарэйства, альхімію лічбы.

Ён паэт сярэдзіны, паэт формы, – але не фармальны.

Шчур геамэтрычны, але тое, што вакол яго, кепска слухаецца лічбу.

Часам здаецца, што сама матэрыя слова ўпіраецца, супраціўляецца – так, як гэта здараецца ў снах: ногі ня слухаюцца, стол уздымаецца ў паветра, птушка пераўтвараецца ў камень.

І тады ён выпрабоўвае форму, бярэ яе на зуб. Часам  каб толькі зразумець, ці можна ёй дыхаць.

Калі жыць па начах, на належнай дыстанцыі

ад багемнага места, аазісу штучнасьці,

і ад пушчы, аазісу пушчы, дык станецца,

што вы тыднямі й гуку вакол не пачуеце.

Толькі раніцай, зрэдчас, бы з саду далёкага,

кшталту рэха маленства, птушынага пошчака,

вы пачуеце сьвіст свайго левага лёгкага,

нібы ўмоўны сыгнал ад суседзкага хлопчыка.

Магія ягонага верша – якраз у належнай дыстанцыі.

І ня толькі ад багемнага места, але і ад рэальнасьці як такой.

***

Апошнія гады я з асалодай назіраў, як разрастаецца яго галяктыка.

Пераклады: ад  Кэвэдо да Эліята і Кліма. Ад Прыгодаў Алесі ў дзівоснай краіне да вершаў Борхэса і Лоркі..

Трактаты і палемічныя творы: я дасюль памятаю з Фрагмэнтаў 2006 трактат пра сучаснае заходняе буржуазнае мастацтва –важны і надзвычай прыгожы аналіз таго, што нас неўзабаве чакае.

Проза: ягоны нявыдадзены раман  Там, дзе нас няма атрымаў прэмію імя Янкі Юхнаўца – ды так і застаўся нявыдадзеным.

І ўсё гэта адбывалася недзе там, страшна далёка.

Часам друкавалася ў часопісах, але пераважна зьяўлялася на ягоным Невідочным месьце (www.niamiesta.net).

Усе чакалі – як і калі ён пачне вяртацца.

І вось нарэшце  – Амальгама – першая яго кніга, што выходзіць у Менску.

Менск, 2010